Hành trình AI từ khởi nguồn đến bùng nổ: Góc nhìn của Sam Altman

CÂU CHUYỆN QUÁ KHỨ của Altman vốn đã được kể lại nhiều lần: lớn lên ở St. Louis, một nơi hoàn toàn khác biệt với Thung lũng Silicon, ông từng là một cậu nhóc “mọt sách” bị mê hoặc bởi khoa học, năng lượng và trí tuệ nhân tạo. “Cả đời tôi chỉ bị ám ảnh bởi vài ý tưởng nhất định,” ông nói. Những ý tưởng đó vẫn chưa hề thay đổi “kể từ khi tôi khoảng 18 tuổi.”

Altman đặt chân đến Stanford vào năm 2003 với ý định nghiên cứu về AI, ngay tại thời điểm mà xu hướng thời đại lại đang nghiêng về Web 2.0. Trong năm thứ hai đại học, ông đã giành chiến thắng trong một cuộc thi lập kế hoạch kinh doanh cho dự án mà sau này trở thành startup đầu tiên của mình, Loopt, một ứng dụng điện thoại để chia sẻ vị trí với bạn bè. Đó cũng là lúc ông lần đầu nghe nói về Y Combinator (YC). Ông đã bắt chuyến bay đêm đến Boston để phỏng vấn nhà sáng lập Paul Graham. “Tôi nhớ mình đã nghĩ rằng, Bill Gates hẳn cũng từng giống như thế này,” Graham hồi tưởng về cuộc gặp đầu tiên của họ.

Con chip GPU đã góp phần huấn luyện những phiên bản ChatGPT đầu tiên.

Nhìn lại, Altman bật cười: “Nó trông thật lạc hậu, khá ọp ẹp và nhỏ bé.”

Khi thế hệ phần cứng này không còn đủ sức đáp ứng yêu cầu tính toán ngày càng lớn, ông quyết định trao lại các con chip cho toàn bộ những nhân viên đã góp công xây dựng dự án — như một kỷ vật của những ngày đầu tạo nên cuộc cách mạng AI.

Graham ấn tượng đến mức khi ông quyết định lùi về phía sau vào năm 2014, ông đã chọn Altman, khi đó mới chỉ 28 tuổi, để điều hành nơi này. Lý do là gì? “Sam luôn đạt được những gì cậu ấy muốn,” Graham nói. “Vì vậy, nếu cách duy nhất để Sam thành công trong cuộc sống là đưa YC thành công, thì chắc chắn YC sẽ thành công.”

Tại YC, Altman đã thử sức trong nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng ông đặc biệt say mê một dự án phụ: một tổ chức nghiên cứu AI mang tên OpenAI. Được thành lập vào năm 2015 dưới hình thức phi lợi nhuận, OpenAI nỗ lực tạo ra AGI (trí tuệ nhân tạo tổng quát) – về cơ bản là loại AI có thể “tư duy” như con người. Đích thân Altman đã chiêu mộ Greg Brockman (khi đó là CTO của Stripe) và nhà nghiên cứu AI lừng danh Ilya Sutskever (người nổi tiếng với những công trình tiên phong về mạng thần kinh) về làm đồng sáng lập – đồng thời thuyết phục được Elon Musk, một trong những thần tượng của ông lúc bấy giờ, hỗ trợ 38 triệu USD.

Sự tập trung của Altman dành cho OpenAI sớm trở nên mê muội đến mức cực đoan, biến Y Combinator từ một sứ mệnh mà Graham kỳ vọng trở thành một sở thích dần mờ nhạt. Năm 2019, Graham và đồng sáng lập YC, Jessica Livingston, đã vô cùng kinh ngạc khi đọc được một thông cáo báo chí tuyên bố Altman là CEO của một chi nhánh mới hoạt động vì lợi nhuận của OpenAI. Livingston đã yêu cầu ông phải cam kết lại với YC hoặc là từ chức.

“Có những lời chỉ trích đích đáng về việc đó,” hiện tại Altman thừa nhận. “Khi tôi nhận thấy OpenAI sẽ thành công và bản thân thì đang điều hành cả hai nơi, tôi kiểu như: ‘Mình có thể giả vờ rằng mình vẫn còn quan tâm đến YC nhiều như trước, nhưng [OpenAI] mới là sứ mệnh của đời mình và mình cần phải dồn sức cho nó.’”

Đây không phải lần đầu tiên ưu tiên của Altman đi ngược lại lợi ích của các đồng nghiệp. Chỉ vài ngày trước lễ Tạ ơn năm 2023, ông đã bị hội đồng quản trị phi lợi nhuận của OpenAI sa thải vì lý do không “trung thực một cách nhất quán”. Người dẫn đầu cuộc “đảo chính” này chính là nhà đồng sáng lập Sutskever, người đã báo cáo với hội đồng rằng “Sam thể hiện một kiểu hành xử dối trá lặp đi lặp lại” và cáo buộc ông “gây ra sự hỗn loạn, bắt đầu quá nhiều dự án mới và chia rẽ mọi người” để theo đuổi các mục tiêu cá nhân.

Altman đã được phục chức chỉ năm ngày sau đó, sau một chuỗi những sự kiện có lẽ là vở kịch doanh nghiệp lố bịch nhất trong lịch sử Thung lũng Silicon – một câu chuyện dài kỳ chứng kiến cảnh nhân viên OpenAI nổi loạn và đe dọa nghỉ việc tập thể nếu Altman không quay lại, Microsoft đột ngột can thiệp để chiêu mộ ông, và những tin đồn về một mô hình AI mới quyền năng đến mức gây sợ hãi cho những ai từng chứng kiến nó.

Tất cả những điều này diễn ra giữa một vòng xoáy chóng mặt của những cáo buộc về sự dối trá và thiếu thận trọng. Một cuộc điều tra của hội đồng quản trị sau đó đã kết luận rằng Altman thực sự là nhà lãnh đạo phù hợp cho OpenAI, nhưng sự cố này đã để lại một vết nhơ không thể tẩy xóa trong danh tiếng của ông.

Mọi chuyện càng trở nên tồi tệ hơn khi ba năm trước đó, một cuộc tranh giành quyền lực nội bộ đã khiến một nhóm nhân viên cấp cao của OpenAI, bao gồm hai anh em Dario và Daniela Amodei, tách khỏi công ty để thành lập Anthropic – một đối thủ cạnh tranh luôn quảng bá sự tập trung đặc biệt vào an toàn AI. Hiện được định giá khoảng 350 tỷ USD với doanh thu năm 2025 đạt khoảng 4,5 tỷ USD, Anthropic đã trở thành một trong những đối thủ đáng gờm nhất của OpenAI.

Thậm chí còn dễ “bùng nổ” hơn cả cuộc đào tẩu của Anthropic chính là quyết định tái cấu trúc tổ chức của OpenAI để thêm vào một nhánh hoạt động vì lợi nhuận. Bước đi này cho phép OpenAI vận hành giống như một công ty điển hình và tiếp nhận vốn từ các nhà đầu tư, bao gồm khoản đầu tư then chốt trị giá 13 tỷ USD từ Microsoft bắt đầu vào năm 2019. Musk đã kịch liệt phản đối và rời đi để phản đối, đồng thời không nhận bất kỳ cổ phần nào trong thực thể vì lợi nhuận này.

Dù có rất nhiều lời đồn đoán về những âm mưu nội bộ, nhưng trong một đơn kiện, Musk tuyên bố rằng ông rời đi vì OpenAI đã từ bỏ sứ mệnh ban đầu là tạo ra AI vì lợi ích nhân loại để chuyển sang tối đa hóa lợi nhuận. Ngược lại, OpenAI khẳng định rằng ông rời đi vì công ty không trao quyền kiểm soát thực thể vì lợi nhuận cho ông. Musk nhanh chóng xoay xở và thành lập đối thủ cạnh tranh xAI vào năm 2023, hiện được định giá 250 tỷ USD. Vụ kiện dự kiến sẽ được đưa ra xét xử vào mùa xuân này. “Đó không phải là cách tôi muốn sử dụng quỹ thời gian của mình. Nhưng tôi cảm thấy tự tin về vị thế của chúng tôi,” Altman nói.

Mặc dù Altman cảm thấy việc thành lập một nhánh vì lợi nhuận là cần thiết để OpenAI phát triển mạnh mẽ, nhưng không có gì phải bàn cãi rằng điều đó cũng mang lại lợi ích cho chính ông. Nó củng cố tầm ảnh hưởng và quyền lực của ông – dù điều gây khó hiểu cho những người chỉ trích là nó không hề làm tăng thêm tài sản của ông. Altman không có cổ phần trực tiếp trong OpenAI khi nó được thành lập và hiện tại vẫn vậy, mặc dù ông hoàn toàn có thể nắm giữ một phần trong quá trình tái cấu trúc.

Tập đoàn công nghệ Nhật Bản Softbank đã đổ hàng tỷ USD vào OpenAI và công bố một liên doanh nhằm đưa AI vào các ngành công nghiệp trên khắp Nhật Bản. Nhà sáng lập Softbank, Masayoshi Son (ảnh trên, bên phải), nhận xét rằng Altman là người có tư duy tính bằng đơn vị thập kỷ.

Tại sao ư? “Tôi không biết nữa. Tôi không có một câu trả lời thực sự xác đáng,” ông nói. “Có lẽ tôi nên [nhận lấy cổ phần], chỉ để tôi không bao giờ phải trả lời câu hỏi đó nữa.” Ông nói thêm rằng việc thiếu đi quyền sở hữu này “là một điều cực kỳ gây bối rối và là nguồn cơn tạo ra những thuyết âm mưu điên rồ”.

Cuộc tái cấu trúc này đã biến Musk, người từng là thần tượng của Altman, trở thành một kẻ thù không đội trời chung. Musk ngay lập tức sử dụng xAI để xây dựng một đối thủ cạnh tranh với ChatGPT mang tên Grok. Được quảng bá là một mô hình AI “tìm kiếm sự thật”, nhưng Grok lại đang lún sâu vào một đầm lầy tranh cãi không hồi kết vì lặp lại những luận điệu sai lệch về nạn diệt chủng người da trắng, tự gọi mình là “MechaHitler” và rõ ràng đã tạo ra các hình ảnh khiêu dâm trẻ vị thành niên (công ty sau đó đã phải xin lỗi).

“Tôi ước gì họ làm mọi thứ theo cách khác. Thật điên rồ khi thấy ông ấy dành quá nhiều thời gian để tấn công chúng tôi,” Altman nói, phàn nàn về những lời buộc tội của Musk rằng OpenAI hoạt động không an toàn. “Trong khi đó, chính ‘nhà’ của họ thì lại liên tục bị ‘cháy’ bởi những vấn đề tương tự.”

Nguồn: forbes.vn